Bir taş nasıl tokenize edilir? Bir taş bulun, onu temsil eden bir token çıkarın ve taşın bir yerde saklandığından emin olun. Şimdi, bu taş 24 saat boyunca ticarete sunulabilir ve parçalara ayrılabilir. Bu token, hızlı ve likit olup, işlemler saniyeler içinde sonuçlanır ve giderek daha fazla düzenleyici kurum tarafından desteklenmektedir.
Bu şekilde, her şeyi blok zincirine koyabilirsiniz ama aynı zamanda koyamazsınız. Henüz o seviyeye ulaşmadık; bu ilişki hâlâ karmaşık.
Bugün Lissabon'daki süpermarketlerdeki bir ton balık konservi kutusunda bir QR kodu bulunuyor; bu kodu taradığınızda, balığın avlandığı gemi, avlanma tarihi, bölge ve avdan denize kadar olan tüm süreç bilgilerini görebiliyorsunuz. Ancak yük boşaltıcılar etiketi yanlış yapıştırırsa, tüm sistem çöker. İzleme sistemi, veriler girildikten sonra yalnızca çalışır. Tüm süreç, birinin doğru şekilde kaydetmesine bağlıdır; ancak bu kritik ilk adıma yeterli yatırım yapılmamaktadır.
Aynı şekilde, blockchain tavuklarının başarısı, bunların işlem yapılabilir bir varlık olmamasından kaynaklanır—temel fikir, değiştirilemez bir izlenebilirlik kaydı kurmaktır. Bu, yıllarca gıda güvenliği skandalları geçirdikten sonra bu tavukların gerçekten kaliteli serbest dolaşım tavukları olduğunu kanıtlamayı amaçlar.
Kimse size varlıklarınızı blokzincire koyup koyamayacağınızı sormamalı. Cevap evet. Ancak bir tokenizasyon projesinin kalitesini belirleyen, gerçek dünya gerçeklerini doğrulama yeteneğidir.
Bu, neden çevre pazarlarına odaklanmamız gerektiğini açıklıyor; orada aynı teknolojinin iki yöne doğru ilerlediğini gördüm. Birisi doğrulanmış gerçekleri kaydediyor, diğeri tamamen uydurulan iddiaları kaydediyor.
Yenilenebilir enerji sertifikaları blockchain üzerinde çalışırken, karbon kredileri çalışmaz. Bu sorunu çözmek için maliyetler azaldıkça, fiziksel varlıkların finansal piyasaları açılmaktadır.
Öncelikle, ekonomik açıdan bir token nedir? Çünkü geçen on yıl boyunca endüstri, token'ları yanlış şekilde tanımlamıştır. Bir token, bir hak iddiasıdır. Bu iddia, belirli bir birimin varlığını ve bu birimin sahibin olduğunu ileri sürer. Blok zinciri, son noktayı garanti etmek konusunda çok iyidir. Token'ların çift harcama sorununu çözer, böylece hak iddiası iletim sırasında kopyalanamaz veya sahte olamaz ve sahipliği herkes için açıkça görünür. Ancak blok zinciri, hak iddiasının işaret ettiği temel varlığın gerçekten var olup olmadığını veya iddia edildiği gibi olup olmadığını doğrulayamaz.
Yenilenebilir Enerji Sertifikaları (REC), bir megavat saat temiz elektriğin şebekeye aktarıldığını gösterir. Bu pazarın değeri yaklaşık 22 milyar ile 28 milyar dolar arasında olup, her yıl %14 oranında büyümektedir. REC'lerin blockchain üzerine kolayca yerleştirilmesinin nedeni nedir?
Elektrik iletkenlerindeki tüm elektrik karıştığı için, elektrik iletkenlerde akmaya başladığında temiz enerjiyi kirli enerjiden ayırmak mümkün değildir. Bu sorunu çözmek için, güneş enerjisi ve rüzgar enerjisi santrallerinde, temiz enerji ana şebekeye girmeden önce üretimi tam olarak ölçmek amacıyla fiziksel sayaçlar kurulur. Sayaç, belirli bir miktar temiz enerji kaydedildiğinde, Yenilenebilir Enerji Sertifikası (REC) adlı resmi bir belge oluşturur. Şirketler, bu sertifikaları, belirli bir miktar temiz enerjinin gerçekten üretildiğini ve sisteme eklendiğini kanıtlamak için kullanır.
Bu, ızgaranın nasıl çalıştığını gösterir:
Ekonomik anlamı, bu cihazın doğrulanmasının kendi çıkarları doğrultusunda verileri manipüle eden bir insan tarafından yapılmamasıdır. Bu sadece bir sayaçtır ve sayaçın arkasında, herhangi birinin sürdürülebilirlik raporlarıyla hiçbir çıkarı olmayan bir elektrik şebekesi yer alır. Okumaları manipüle etmek, satıcının sahip olmadığı fiziksel altyapıyı bozmak anlamına gelir. Bilgi ekonomisi terminolojisiyle ifade edilirse, temel özellikler hakkında neredeyse hiçbir bilgi asimetrisi yoktur. Alıcı ve satıcı, her ikisinin de kontrol edemediği bir cihaz tarafından üretilen aynı nesnel veriyle karşı karşıyadır.
REC'yi tokenleştirdiğinizde, aslında bağımsız bir kurum tarafından doğrulanmış bir birimi paketliyorsunuz. Blok zinciri bu gerçeği miras alır. Ve getirdiği katkı, işlem maliyetlerini düşürmektedir; bu da likidite teknolojilerinin hedeflemesi gereken şeydir.
Avustralyalı şirket Power Ledger, yıllardır komşular arasında noktadan noktaya güneş enerjisi ticaretiyle uğraşıyor ve şimdi TraceX adlı bir yenilenebilir enerji sertifikası (REC) ticaret platformu işletiyor. Bu platformda, enerji üreten şirketler ve şirket alıcıları, haftalar süren ikili belge işlemleri ve yasal prosedürlerden kaçınarak doğrudan sertifika ticareti yapıyor. 2025 yılının başlarında, TraceX bir ay içinde 1,2 milyondan fazla REC sattı ve sertifikaları gerçek olarak veren kayıtlı kurumlarla entegre oldu. TraceX, Kuzey Amerika'nın en büyük gönüllü REC kayıtlı kuruluşlarından biri olan M-RETS'e bağlandı ve 2025 yılının ortalarında Texas elektrik şebekesi operatörü ERCOT'a bağlanmayı planlıyor. ERCOT, yalnızca 2023 yılında 32 milyondan fazla REC verdi. Power Ledger, kullanıcıların yönetim maliyetlerini en fazla %72 oranında azaltabileceğini belirtiyor.
Ancak aynı mantık karbon kredileri (yenilenebilir enerji sertifikalarına benzer) üzerinde geçerli değildir. Her karbon kredisi, bir ton karbon salınımının önlenmesini temsil eden numaralandırılmış ve işlem yapılabilir bir birimdir. Birçok şirket, paydaşlarına ve genel halka, "karbon nötr" veya "net sıfır emisyon" hedefine ulaşacaklarını vaat eder. Şirketler aslında kirliliği tamamen durduramadıkları için, sürekli neden oldukları kirliliği matematiksel olarak dengelemek için karbon kredileri satın alırlar.
2021 yılında Toucan adlı bir protokol, bu tokenleri blockchain'e bağlayan bir köprü inşa etti. Aynı zamanda KlimaDAO adlı bir proje, kullanıcıların tokenleri kendi kassalarına yatırmasına ve satın alım yoluyla fiyatı desteklemesine akıllıca teşvik etti, bu da teorik olarak kirlilik maliyetini artırdı. Sermaye akına başladı ve köprünün bağladığı içeriklerin dikkat çekmesinden önce KLIMA tokeninin piyasa değeri 1 milyar doları aştı.
Karbon kredilerinin temel sorunu, örneğin ağaçların asla kesilmemiş olduğu gibi varsayımsal bir senaryoyu ölçmesidir. Şu anda bunu doğrulamak için bağımsız bir donanım mevcut değildir ve bu da bu göstergeleri tamamen öznel hale getirir. Tokenleştirme bu temel eksikliği çözemese de, onu daha tehlikeli hale getirir. Toucan gibi protokoller, bu kredileri zincir üzerinde birleştirerek tüm varlıkları tamamen aynı olarak kabul eder.
Sorun, blockchain'in kendisinin kötü olması değil, bu kredileri bir araya getirme şekillerinde.
Ardından, KlimaDAO, yeni çıkarılan KLIMA token'larını kullanarak havuz token'larını, havuzdaki çöp varlıkların gerçek değerinden çok daha yüksek fiyatlardan satın alarak bu havuz token'ları için yapay bir talep yarattı. Bu strateji piyasayı manipüle etti. Normal piyasada iyi bir fiyata satılabilecek kaliteli kredilerinize sahipseniz, bunları düşük fiyatlı havuz token'larına değiştirmek kötü bir işlem olur, bu yüzden bundan kaçınırısınız. Kimse ilgi göstermeyen kredilere sahipseniz, havuz token'larının fiyatı kredilerinizden daha yüksek olur ve bu nedenle köprü işlemi yaparak satarsınız. Havuz token'ları nihayetinde en düşük kaliteli kredilerle dolacaktır, çünkü sadece bu krediler bu tür bir işlem yapmaya değerdir.
2022 yılında CarbonPlan'ın bir araştırmacısı, Toucan'a zincir köprüleri aracılığıyla bağlanan karbon kredilerinin büyük bir kısmının, kalite sorunları nedeniyle resmi karbon nötralizasyon pazarlarından dışlanmış projelerden geldiğini keşfetti. Verra'nın listeden kaldırma bilgileri açık olduğundan, CarbonPlan hangi karbon kredilerinin zincire alındığını doğru bir şekilde belirleyebildi. Araştırmaya göre, bu kredilerin %99,9'u standart hava yolu karbon nötralizasyon pazarına giremeyen eski projelerden gelirken, %28'i yıllarca karbon kredisi satmayan “zombi projeler”den geliyordu; bu projeler, kripto para talebinin ortaya çıkmasıyla yeniden canlanmıştı. Çin'de bir hidroelektrik projesi, başlatılmasından 15 yıl sonra ilk kez zincir köprüsü aracılığıyla listeden kaldırıldı.
2024 yılında Nature Communications dergisinde yayımlanan bir meta-analiz, yaklaşık 1 milyar ton karbon kredisi (tüm çıkarılmış karbon kredilerinin yaklaşık beşte biri) üzerinde çalıştı ve bu kredilerin yalnızca altıda birinin gerçek anlamda emisyonları azalttığı ortaya çıktı.
En büyük karbon kredi kayıt kuruluşu olan Verra, iptal edilen karbon kredilerinin 2022 Mayıs'ta tamamen yasaklanana kadar ticari "dijital canavarlara" dönüştürüldüğünü izledi. KLIMA'nın karbon kredileri 3600 dolar değerinden tek basamaklı değerlere düştü. KlimaDAO, elindeki en düşük değerli karbon kredilerinden bazılarını iptal etmek için milyonlarca dolarlık kendi fonlarını kullandı.
Bir kusurlu birimi tokenleştirmek onu tamir etmez, onu endüstrileştirir. Bir ölçüm sorununu bir likidite motoruna bağlarsınız ve artık bu kusurlu birimler daha hızlı dolaşır, daha yüksek fiyatlara sahiptir ve daha fazla alıcıya ulaşır.
Bu, herhangi bir tokenize edilmiş projeye uygulanabilecek bir test sunar ve token ile ilgili değildir. Her birim için bağımsız bir tanık var mı? Bu tanık sahte olabilir mi? Unutulması kolay bir nokta daha var: Kredi alan taraf bu tanığı sahip olabilir mi? İşte gerçek zorluk budur.
Bir yağ tankındaki bir varil yağı veya bir depodaki bir ton tahılın tokenlaştırılması durumunda, tüm işlem, bu yağı gerçekten yağ tankında ve orada kaldığını kanıtlayan birinin varlığına dayanır. Kanıt veren kişi, bu yağı veya tahılı kredi almak için kullanan kişi ise, hiçbir teminatınız olmaz.
Yüz yıl boyunca emtia ticaret finansmanı, bu şekilde çökmüş ve senetler, zaten ayrılmış veya asla var olmayan metallerle temin edilmiştir.
Sığırı görün, kredi alamayanlar için sığır, dünyadaki en büyük değer saklama araçlarından biridir. Bankalar, sığırı teminat olarak vermekten kaçınmıştır; bir inek değeri %60'a kadar indirilir, çünkü bankaların ineklerin sağlık durumu, nerede oldukları veya hatta hayatta olup olmadıkları hakkında hiçbir bilgileri yoktur. Bir inek teminat olarak verildiğinde, kredi ödenmeden önce çobanlık yapabilir, hasta olabilir veya tarlada sessizce ölebilir. Ahırı kim gözetleyecek?
Birkaç gün önce, Brezilya'nın Paraná eyaletindeki bir süt çiftliğinde, on inek, ülkenin menkul kıymetler borsasında resmen teminat olarak kaydedilen ilk hayvanlar oldu.
Her inek, Cowmed adlı bir tarım teknolojisi şirketinin ürettiği akıllı boyunluklarla donatılmıştır. Bu boyunluklar, ineklerin sağlık durumunu, davranışlarını ve konumlarını izler ve bu verileri hash'leyerek bir krediyle ilişkilendirilmiş şifreli kimlik oluşturur. Çiftçi, on inekleri teminat göstererek yaklaşık 20.000 dolarlık bir kredi almıştır. Sistem, ineklerin ölümünü bile tespit edebilir ve çiftçinin yerine canlı bir inek takmasını sağlar. Cowmed, şu anda toplam yaklaşık 400 milyon dolar değerinde 100.000 ineği izlemektedir.
Çok sayıda çiftçi bu akıllı boynuz takmayı kullanırsa, sadece takının sağlık ve konum verilerini ilettiğini söyler. Ancak takının kayıtlı ineğin üzerinde olduğunu, bu ineğin çalınmış ineğin kendisi olduğunu veya diğer uçta gerçekten bir inek olduğunu söyleyemez. Çiftlik denetçilerinin geçmişte tespit edebildiği tüm açıklıklar hâlâ mevcuttur. Takıyı en sağlıklı ineğe takıp, hasta bir ineği çalınmış olarak verebilirsiniz. Takıyı farklı inekler arasında taşıyabilirsiniz. Teorik olarak, sahte veriler girebilirsiniz. Dolayısıyla, takı tek başına çiftlik denetimini engelleyemez. Ancak yıllık bir denetimi günlük kayıtlara dönüştürebilir; bu nedenle sahtekârlık sürekli olmalıdır. Kayıt altına alındığından, aynı inek artık üç farklı kredi kurumuna aynı anda çalınmış olarak verilemez.
Ölçüm cihazı, satıcının hareket ettiremeyeceği bir yere sabitlenmiştir. İnekler ise hareket eder ve bozukluğun güvenilirliği, ona bozukluğu takan kişiye bağlıdır.
Yüzük takmamış bir inek neredeyse doğrulanamaz, bu nedenle banka onun değerini %60 düşürdü. Yüzük takmış bir inek tamamen doğrulanabilir olmasa da, doğrulama maliyeti yeterince düşük olduğundan kredi veren kurumlar daha küçük kayıpları kabul etmeye razıdır. Bu nedenle bu ineğin değeri artmıştır. Bu işlem henüz üç gündür ve benzeri örneklerimiz henüz çok azdır.
Başarılı tokenizasyon, güvenilir ölçümlere dayanır. Kaliteli varlıklar, elektrik şebekesi sayaçları, uydu ve ağırlık ölçüm aletleri gibi otomatikleştirilmiş, manipülasyona karşı korumalı sensörler kullanır; bu sensörlerin verileri satıcılar tarafından değiştirilemez. Düşük kaliteli varlıklar ise karbon salınım offsetleri gibi varsayımsal tahminler ve kendi kendine raporlanan hesaplamalara dayanır.
Hatta ölçüm açısından bile seslendiği kadar basit değildir. Elektrik sayaçları megawatt-saatlik elektrik tüketiminin gerçekleştiğini kanıtlayabilir, ancak bunun sizin yakınında veya ihtiyacınız olduğu anda mevcut olduğunu kanıtlayamaz. Yıllar boyunca Ohio'daki bir şirket, Texas'ta sabah 3'te elektrik üreten bir rüzgar santralinden sertifikalar satın alarak kendi faaliyetlerinin temiz enerjiyle yürütüldüğünü iddia edebilirdi.
Bu nedenle, pazar şimdi birimleri daha ayrıntılı bir şekilde bölmekte ve her sertifikaya üretim saati ve üretim ızgarası basılmaktadır. Su kaynakları kredileri de aynı modeli takip etmektedir. Akarsu kredileri satışı kolaydır, ancak bir akarsunun daha temiz hale gelip gelmediğini ölçmek bir şeyken, projenizin akarsunun temizlenmesinin gerçek nedeni olduğunu kanıtlamak başka bir şeydir. Ölçümler, varlık takibinin doğruluğunu belirler. Her ölçümler iyileştirmesiyle, pazar sertifikaların gerçek anlamını değiştirir.
Normal bir piyasada, alıcılar ve satıcılar varlığın değerini sürekli olarak tartışır ve bu da fiyat dalgalanmalarına neden olur. Bu tamamen normaldir, ancak varlığın sağlam ve nesnel bir temele sahip olması şartıyla. Örneğin, bir şirketin gerçek geliri veya bir varil petrolün gerçek ağırlığı. Sonuçta, işlem fiyatı bu nesnel gerçeklerle uyumlu hale gelir. Bu nesnel temelleri kaldırdığınızda (örneğin, öznel karbon kredileri), fiyat tamamen gerçeklikten kopar. Fiyatın bir temeli kalmaz.
Tokenizasyon sadece bir hızlandırıcıdır. Temel varlık doğrulanmışsa, tokenizasyon servet yaratır. Varlık doğrulanmamışsa, sadece dolandırıcılıkları hızlandırır. Blok zinciri gerçek ile sahteyi ayırt edemez. Kripto para projeleri sıklıkla yüksek likidite ve kurumsal sermayeyi legimitelerinin kanıtı olarak sunar. Likidite gerçek yaratmaz. En verimli ve en sorunsuz ticaret sistemini kurabilirsiniz, ancak fiziksel varlık değersizse, tüm piyasa sadece yüksek şekilde optimize edilmiş bir dolandırıcılıktır.
Yazan: Thejaswini M A, Çeviren: Block unicorn